|
Zabytkowa architektura cerkiewna Pó?nocnego Podlasia
Po?udniowo - wschodnia cz??? obecnego województwa podlaskiego, mieszcz?ca si? w granicach dawnego województwa bia?ostockiego, a obejmuj?ca m. in. obszar pó?nocnej cz??ci Podlasia historycznego, na mapie dziedzictwa kulturowego Polski zajmuje wa?ne miejsce. Znaczenie tego skrawka Polski wynika tak?e z faktu, ?e jest on w pewnym stopniu spadkobierc? Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Jest namiastk? dawnych kresów, gdzie wspó??y?y ró?ne narody i wspó?istnia?y ró?ne kultury i religie. Jednym z materialnych ?wiadectw tej ró?norodno?ci s? ?wi?tynie. Podró?uj?c po tej cz??ci Polski napotykamy nie tylko ko?cio?y i cerkwie, ale tak?e nieliczne meczety i, cz?sto ju? o nieczytelnej pierwotnej funkcji synagogi. Te ostatnie przypominaj? nam, ?e to bogactwo wielu kultur jeszcze nie tak dawno by?o znacznie wi?ksze. Przypominaj? nam te?, ?e warto?ci wytworzone przez naszych przodków i przodków naszych pobratymców, wymagaj? ci?g?ej, szerokiej aktywno?ci w celu ich zachowania dla przysz?ych pokole?. Ich byt jest bardziej kruchy, ni? nam si? wydaje. Do zniszczenia, cz?sto pracy wielu pokole?, nie trzeba po?ogi wojennej. Wystarczy ma?a iskierka, a ogie? w ci?gu kilku chwil strawi wszystko bezpowrotnie. Tak sta?o si? z drewnianym ko?cio?em na Woli Justowskiej w Krakowie, czy te? cerkwi? na ?wi?tej Górze Grabarce. Architektura cerkiewna w tym regionie jest jednym ze ?wiadectw materialnej aktywno?ci religijnej ludno?ci ruskiej. Mówi te? du?o o z?o?onej historii tych ziem. Znajduj? si? tutaj cerkwie o pochodzeniu unickim, jak i powsta?e ju? jako prawos?awne. Bez wzgl?du jednak na czas ich powstania i ocen? walorów architektonicznych, wszystkie one zas?uguj? na nasz? uwag?. Cerkwie wzbogacaj? nie tylko krajobraz kulturowy kraju i s? ?wiadectwem historii, ale tak?e przyczyniaj? si? do zachowania szeroko poj?tej ró?norodno?ci, która staje si? istotn? warto?ci? w obecnej dobie, której jedn? z g?ównych cech jest d??enie do unifikacji. Po?udniowo - wschodnia cz??? obecnego województwa podlaskiego jest jedynym miejscem w Polsce zamieszkiwanym w sposób zwarty przez ludno?? wyznaj?c? prawos?awie. Jest to w przybli?eniu obszar niedawnego województwa bia?ostockiego, do którego stosowano równie? termin Bia?ostocczyzna. Obecnie wraz z powstaniem nowego województwa, maj?cego w nazwie przymiotnik ?podlaskie?, wracamy w pewnym stopniu do nazewnictwa historycznego. Jednak dzieje przynale?no?ci interesuj?cych nas terenów do poszczególnych jednostek terytorialnych s? bardzo zagmatwane, a ostatni podzia? administracyjny kraju jeszcze to zamieszanie pog??bi?. Zdaj?c sobie spraw? z u?omno?ci proponowanych terminów, dla okre?lenia po?udniowo-wschodniej cz??ci obecnego województwa podlaskiego b?dzie u?ywany termin Pó?nocne Podlasie, a tak?e wymiennie Bia?ostocczyzna. Rozmieszczenie zabytków architektury cerkiewnej na interesuj?cym nas obszarze jest nierównomierne. Najwi?ksza ilo?? ?wi?ty? skupiona jest w obszarze rozpoczynaj?cym si? na wysoko?ci Zab?udowia, na zachodzie wyznaczonym mniej wi?cej przez lini? Bia?ystok - Bielsk Podlaski - Siemiatycze, a na wschodzie opieraj?cym si? o granic? pa?stwow? z Bia?orusi? i o Puszcz? Bia?owiesk? (z Bia?owie?? w g??bi). Od po?udnia ograniczony jest rzek? Bug. Na tym terenie znajduje si? oko?o 80 % wszystkich ?wi?ty? (a drewnianych jeszcze wi?kszy procent). Kilkana?cie obiektów zlokalizowanych jest w Bia?ymstoku i jego okolicach. Pozosta?e s? rozrzucone pasem wzd?u? wschodniej granicy pa?stwowej a? do D?browy Bia?ostockiej (Jaczno) na pó?nocy. Na oko?o sto istniej?cych obecnie na Pó?nocnym Podlasiu cerkwi pochodz?cych sprzed II wojny ?wiatowej mniej wi?cej 1/3 to obiekty pochodzenia unickiego. Pozosta?e ?wi?tynie powsta?y ju? jako prawos?awne i prawie wszystkie pochodz? lub ich budowa zosta?a rozpocz?ta w latach 1839-1914 (oprócz dwóch wzniesionych w okresie mi?dzywojennym). Natomiast w?ród kaplic prawie wy??cznie to obiekty prawos?awne. Je?li chodzi o zastosowany budulec zdecydowan? przewag? maj? obiekty drewniane, bo stanowi? one oko?o 2/3 ogólnej liczby, zarówno w?ród cerkwi, jak te? w?ród kaplic. Natomiast w?ród obiektów unickich jeszcze wi?cej (a trzeba pami?ta?, ?e zniszczeniu ulega?y przede wszystkim cerkwie drewniane). Tak du?y procent drewnianego budownictwa ma swoje przyczyny. Tereny obecnej Bia?ostocczyzny by?y obszarami ma?o zurbanizowanymi. Parafii miejskich by?o niewiele, zdecydowana wi?kszo?? to parafie wiejskie. To jest jeden z czynników. Drugim jest zapewne tradycja budowania ?wi?ty? drewnianych. Powszechno?? i dost?pno?? drewna naturalnie powodowa?y jego wykorzystywanie jako podstawowego materia?u do budowy ?wi?ty?. St?d ilo?? ?wi?ty? drewnianych jest tak du?a, szczególnie w grupie najstarszych obiektów (unickich). Powszechniejsze budowanie cerkwi murowanych rozpocz??o si? w zasadzie w po?owie lat 60-tych XIX w., wraz z ogóln? intensyfikacj? budownictwa cerkiewnego. Drewno by?o podstawowym budulcem nie tylko na terenach wiejskich, ale tak?e w miastach. Np. w Bielsku Podlaskim na pocz?tku XX w. istnia?o pi?? cerkwi drewnianych. Sytuacja zacz??a ulega? zmianie oko?o po?owy XIX w. W latach 40-tych i 50-tych XIX w. pojawiaj? si? cerkwie murowane, ale w?a?ciwie tylko w o?rodkach miejskich (Bia?ystok, Zab?udów, Wasilków, Sokó?ka). Natomiast na terenach wiejskich nadal buduje si? g?ównie z drewna, nierzadko w formach nawi?zuj?cych do architektury ?wi?ty? unickich. Po 1863 r. w okresie intensyfikacji budownictwa cerkiewnego, zacz?to budowa? znacznie wi?cej cerkwi murowanych, tak?e na terenach wiejskich. Jednak nadal drewno w powszechno?ci stosowania jest równorz?dnym materia?em w stosunku do technik murowanych. W sumie jak wida? wi?kszo?? obiektów architektury cerkiewnej na Bia?ostocczy?nie to obiekty drewniane, szczególnie na terenach wiejskich. Tam znajduje si? ponad 80 % cerkwi drewnianych, i prawie wszystkie kaplice wykonane z tego budulca. Omawiaj?c architektur? cerkiewn? Bia?ostocczyzny, nie sposób nie zacz?? od cerkwi obronnej Zwiastowania NMP w Supra?lu wzniesionej z fundacji Chodkiewiczów - do niedawna najstarszego i najcenniejszego zabytku sakralnego chrze?cija?stwa wschodniego w tym regionie, a? do momentu zburzenia w 1944 r. Obecnie ?wi?tynia jest w trakcie prac rekonstrukcyjnych, a w swej zewn?trznej formie w?a?ciwie jest ju? uko?czona, dzi?ki czemu ponownie mo?na podziwia? jej architektur?. W 1498 r. mnisi z ?awry Pieczerskiej w Kijowie osiedli w pobliskim Gródku. Jednak ju? wkrótce przenie?li swoj? siedzib? w nowe miejsce, nad rzek? Supra?l. Tam po wzniesieniu cerkwi drewnianej, rozpocz?li budow? okaza?ej cerkwi murowanej, któr? uko?czyli w 1510(1511?) r. Powsta? wspania?y obiekt ??cz?cy w sobie cechy architektury chrze?cija?stwa wschodniego i zachodniego. Podobne cerkwie o charakterze obronnym znajduj? si? w Synkowiczach i Ma?omo?ejkowie na Bia?orusi. ?wi?tynia w Supra?lu zosta?a wzniesiona na planie prostok?ta z trójbocznie zamkni?t? absyd?. Wn?trze by?o podzielone czterema filarami, co jest wyra?nym nawi?zaniem do powszechnie stosowanego w ?wi?tyniach bizantyjskich uk?adu krzy?a wpisanego w kwadrat. Uformowanie rzutu, jak te? bry?y, mo?na okre?li? jako uk?ad centralno-pod?u?ny. We wn?trzu filary d?wiga?y o?mioboczny, wysoki tambur nios?cy kopu??. Poszczególne fragmenty wn?trza, o wysoko?ci oko?o 28 m, przekrywa?y sklepienia gotyckie: kryszta?owe i gwia?dziste. Charakterystycznymi elementami bry?y cerkwi by?y cztery baszty usytuowane w naro?ach budowli. Pomi?dzy nimi elewacje wie?czy?y szczyty o ?ukowatych kszta?tach. Na wysoko?ci gzymsu bieg? pas otworów strzelniczych. Nad ca?o?ci? bry?y górowa?a kopu?a osadzona na smuk?ym b?bnie. Wn?trze ozdabia? okaza?y, barokowy ikonostas. Zburzona cerkiew obronna w Supra?lu by?a jednym z wielu obiektów cerkiewnych zniszczonych w XX w. W tym czasie znikn??o z krajobrazu ponad 30 cerkwi drewnianych i oko?o 10 murowanych. W?ród nich znalaz?y si? ?wi?tynie unickie w Kleszczelach (dwie z XVIII w.), Dubiczach Cerkiewnych (1729), Nowej Woli (1743), Tyniewiczach Du?ych (1750), Ja?ówce (1794), czy te? stracone w wyniku po?aru ju? w okresie powojennym cerkwie w Czy?ach (1811), Kruszynianach (II po?. XVIII w.) i niedawno cerkiew cmentarna w Narwi (w 1853 r. przeniesiona z Czy?). Zniszczeniu podczas dzia?a? wojennych uleg?a cerkiew ?w. Miko?aja w Bielsku Podlaskim, ?wi?tynia dawnego monasteru prawos?awnego. Nie dotrwa?y do naszych czasów m. in. cerkwie prawos?awne w Rajsku (parafialna-1875 i cmentarna-1863), Ostrowie Pó?nocnym (1852), Maleszach (parafialna-1870 i cmentarna 1881), Potoce (przed 1914 w stanie surowym), Jacznie (1852-1856), Klejnikach (1883). Utrata tych obiektów znacznie zubo?y?a obraz architektury cerkiewnej na Bia?ostocczy?nie. Od pocz?tku I wojny ?wiatowej do wspó?czesno?ci zniszczeniu uleg?o, je?li we?miemy pod uwag? dane ilo?ciowe, oko?o 30 % zabytków architektury cerkiewnej. Liczby nie mówi? nic o warto?ci tych obiektów, jednak daj? nam pewne wyobra?enie o skali strat i o ich wp?ywie na krajobraz architektoniczny regionu. Ró?norodno?? form architektury ?wi?ty? Ko?cio?a Wschodniego wynika w du?ej mierze z historii tych ziem. Zawarcie Unii Brzeskiej w 1596 r., mimo zachowania obrz?dku wschodniego, z up?ywem czasu spowodowa?o wprowadzenie pewnych elementów liturgii katolickiej. Tak?e w zakresie wyposa?enia ?wi?ty? i ich architektury nast?powa?y zmiany. Z czasem ?wi?tynie unickie ulega?y latynizacji, upodabniaj?c si? w znacznym stopniu do architektury ko?cio?ów katolickich. Tendencje w tym kierunku nasili?y si? po roku 1720, w którym odby? si? Synod Zamojski. Postanowienia tam powzi?te dotyczy?y liturgii, ale po?rednio mia?y znacz?cy wp?yw na wyposa?enie ?wi?ty? i ich architektur?. W konsekwencji na pocz?tku XIX w. wi?kszo?? ?wi?ty? uleg?a procesowi latynizacji. Nast?pnym momentem prze?omowym w historii Ko?cio?a Wschodniego (na terenie Cesarstwa Rosyjskiego) by?o zniesienie Unii w 1839 r. Dzia?ania maj?ce na celu zbli?enie liturgii Ko?cio?a Unickiego do prawos?awia mia?y miejsce znacznie wcze?niej. Zmiany w liturgii poci?ga?y za sob? zmiany w wyposa?eniu ?wi?ty?. Znacznie pó?niej proces przemian dotkn?? architektur? ?wi?ty?. Po 1839 r. cz??? budowanych nowych cerkwi, przede wszystkim miejskich, wzorowana by?a na cerkwiach rosyjskich. W tym czasie nowych obiektów wznoszono niewiele. Proces budowy nowych cerkwi, a tak?e remontów i przebudów starych unickich nasili? si? po upadku Powstania Styczniowego i trwa? w zasadzie do wybuchu I wojny ?wiatowej. Mimo to jeszcze w II po?. XIX wznoszono ?wi?tynie drewniane, których architektura wyra?nie nawi?zywa?a do cerkwi unickich. Architektura dawnych cerkwi unickich. Obecnie najstarszymi zachowanymi cerkwiami s? dawne unickie obiekty drewniane. Bior?c pod uwag? nietrwa?o?? budulca wydaje si? to dziwne. Fakt ten potwierdza tylko, ?e praktycznie prawie wszystkie cerkwie wznoszono jako drewniane. A powszechne budowanie cerkwi murowanych nast?pi?o dopiero po zniesieniu Unii Ko?cielnej w 1839 r., a szczególnie w drugiej po?owie XIX w., Datowanie najstarszych cerkwi z po?ród zachowanych si?ga XVII wieku. Drewniana cerkiew w Sobiatynie ?w. Piotra i Paw?a pochodzi z oko?o 1672 roku. Czas powstania cerkwi w Bielsku Podlaskim Narodzenia NMP oraz w Topolanach Przemienienia Pa?skiego okre?lany jest na prze?om XVII/XVIII wieku. Jednak wi?kszo?? zachowanych obiektów unickich pochodzi z XVIII w., i to g?ównie z drugiej po?owy. Szacunkowo oko?o 2/3 z nich zosta?a wzniesiona w XVIII w. Drewniana architektura unicka prezentuje dosy? zró?nicowane formy, ró?ni?ce si? zarówno rzutem, jak i bry??. Jednak nie wykszta?ci?a tak charakterystycznych form, jak cerkwie w Polsce po?udniowo-wschodniej. Rzuty cerkwi unickich by?y przewa?nie pod?u?ne. Najmniej wyra?nie ta cecha jest widoczna w?ród cerkwi za?o?onych na planie lekko wyd?u?onego o?mioboku, które nabieraj? w niektórych przypadkach cech uk?adu centralno-pod?u?nego. W?a?nie ten typ cerkwi wyró?nia si? w?ród innych ?wi?ty?, zarówno unickich, jak i prawos?awnych wznoszonych do ko?ca XIX w. Do tej grupy nale?? unickie cerkwie w Bielsku Podlaskim: ?w. Micha?a Archanio?a (1789, rozbud. 1913-1915 oraz 1987-1989) i cmentarna ?w. Trójcy (k. XVIII w., w 1851 r. przeniesiona na cmentarz) oraz cerkiew parafialna w Orli (k. XVIII w.). We wn?trzu obiekty te posiadaj? dwa rz?dy s?upów, tworz?cych trzy s?abo wyartyku?owane nawy. Ich bry?y ró?ni? si? mi?dzy sob? przede wszystkim kszta?tem dachu. Cerkiew w Orli ma dach o?miopo?aciowy kalenicowy, gdy dwie pozosta?e ?wi?tynie maj? dachy namiotowe zwie?czone cebulast? kopu?k?. Cerkiew ?w. Micha?a w Bielsku Podlaskim przed I wojn? ?wiatow? zosta?a rozbudowana o dzwonnic?, a tak?e przebudowie uleg? dach i wtedy otrzyma? swój obecny kszta?t. Odmian? cerkwi za?o?onych na planie o?mioboku s? ?wi?tynie usytuowane w Szczytach ? Dzi?cio?owie (1785) oraz Ko?likach (1793, przeniesiona z Klejnik po 1864) Za?o?one s? na planie mocno wyd?u?onego o?mioboku bez wewn?trznych s?upów. Od strony zachodniej w cerkwi w Szczytach - Dzi?cio?owie dostawiony jest murowany przedsionek pochodz?cy z po?owy XIX w. Równie? w cerkwi w Ko?likach znajduje si? przedsionek. Obie cerkwie nakryte s? dachami kalenicowymi o?miopo?aciowymi (dwuspadowymi zamkni?tymi z obu stron trzema po?aciami). W zachodnim kra?cu kalenicy cerkwi w Szczytach - Dzi?cio?owie osadzona jest sygnaturka, natomiast w cerkwi w Ko?likach wie?a na planie kwadratu nakryta dachem namiotowym i zwie?czona ma?? kopu?k?. W?ród cerkwi za?o?onych na planie prostok?ta z dostawion? w??sz? prostok?tn? cz??ci? prezbiterialn? nale?y wymieni? cerkiew Narodzenia NMP w Bielsku Podlaskim (XVII/XVIII) i ?w. Jana Teologa w Nowym Berezowie (1771). Charakterystycznym elementem ich rzutu s? dwa rz?dy s?upów dziel?cych przestrze? wn?trza na trzy nawy. Równie? ich bry?y wykazuj? znaczne podobie?stwo. Dwa g?ówne cz?ony rzutu, nawa i prezbiterium, maj? swoje odbicie w bryle. Nakryte s? stromymi dachami kalenicowym, nad korpusem g?ównym o wy?szej kalenicy. Natomiast linia okapu dwóch cz??ci dachu biegnie na tej samej wysoko?ci. Cerkiew w Nowym Berezowie od strony wej?ciowej posiada trójkondygnacyjn? dzwonnic? wzniesion? nad narteksem w 1883 r. W cerkwi Narodzenia NMP w Bielsku Podlaskim od strony zachodniej znajduje si? przedsionek z drug? kondygnacj? nakryt? dachem dwuspadowym, ale ni?szym od dachu korpusu nawowego. Wolnostoj?ca dzwonnica usytuowana jest w po?udniowo-zachodnim kra?cu placu cerkiewnego. Warto równie? wspomnie?, ?e w tej cerkwi jeszcze do niedawna w zachodnim kra?cu kalenicy znajdowa?a si? barokowa sygnaturka, zamieniona podczas remontu w 1968 r. na cebulast? kopu?k? osadzon? na o?miobocznym b?bnie. Na planie prostok?ta z dostawionym w??szym prostok?tnym prezbiterium za?o?ona jest równie? niewielka cerkiew cmentarna w Strykach (1816). Na planie prostok?ta zamkni?tego trójbocznie wzniesiona jest, wspomniana wcze?niej, ?wi?tynia w Sobiatynie. Korpus g?ówny, mieszcz?cy naw? i cz??? o?tarzow?, nakryty jest dachem dwuspadowym zamkni?tym od wschodu trzema po?aciami, a od zachodu jedn? strom? po?aci?. Korpus g?ówny od zachodu poprzedza dwukondygnacyjna dzwonnica. Podobne cerkwie pod wzgl?dem rzutu, jak i bry?y znajduj? si? równie? w miejscowo?ci Czeremcha ? Wie? (1799) i ?urobice (1809, 1805 ?). Obie wzniesione znacznie pó?niej od cerkwi w Sobiatynie. Obie pierwotnie wzniesione jako jednobry?owe. Do pierwszej z nich dzwonnic? dobudowano w latach 30-tych XX w., a do drugiej w 1953 r. Wiadomo, ?e w cerkwi w ?urobicach na zachodnim kra?cu kalenicy przed rozbudow? w latach 50-tych znajdowa?a si? sygnaturka, by? mo?e barokowa. Teren cmentarza przy cerkwi otacza?o drewniane ogrodzenie. Do czasu dobudowy dzwonnicy do korpusu cerkwi, w pó?nocno zachodnim kra?cu cmentarza usytuowana by?a niewysoka, drewniana dzwonnica na planie kwadratu nakryta dachem czteropo?aciowym. Na rzucie sze?cioboku (prostok?ta zamkni?tego trójbocznie) za?o?one s? równie? cerkwie cmentarne w Nowej Woli (1804) i Paw?ach (1824), czy te? znacznie wi?ksza, nieistniej?ca ju? cerkiew parafialna w Czy?ach (1811). Ale ich bry?y ró?ni? si? nieco od poprzednio omówionych przyk?adów. W kilku cerkwiach cz??? nawowa i prezbiterialna nakryte s? wspólnym dachem. Jako przyk?ad mo?e pos?u?y? cerkiew w Topolanach. Do prostok?tnej nawy przylega od wschodu cz??? o?tarzowa na planie prostok?ta zamkni?tego trójbocznie. Obie te cz??ci nakryte s? dachem kalenicowym zamkni?tym od wschodu dachem wielopo?aciowym. Od zachodu dostawiona jest dzwonnica. Warto zwróci? uwag? na cerkiew parafialn? w Starym Lewkowie (XVIII). Obecnie do korpusu cerkwi od zachodu przylega dzwonnica wzniesiona po II wojnie ?wiatowej. Cerkiew pierwotnie za?o?ona by?a na planie prostok?ta z dostawionym prostok?tnym prezbiterium. Ca?o?? nakrywa? dach czterospadowy kalenicowy. Charakterystycznym elementem ?wi?tyni s? dwie kolumny kompozytowe, wspieraj?ce dach od strony wschodniej. Do cerkwi z wydzielonym w bryle prezbiterium, ale nakrytych wspólnym dachem z jedn? kalenic? nale?y ponadto cerkiew w Sakach, cmentarna w Folwarkach Tylwickich (1819) i Trze?ciance (w 1894 r. przeniesiona z Bia?owie?y), czy te? nieistniej?ca ju? cerkiew parafialna w Dubiczach Cerkiewnych (1729, dzwonnica od zachodu dostawiona w 1910 r.). Nieliczne unickie cerkwie murowane pochodz? z drugiej po?owy XVIII w. lub pocz?tku XIX w. W ko?cu XVIII w. wzniesiono murowane ?wi?tynie w Siemianówce (IV ?w. XVIII w.), Drohiczynie (1792) oraz kaplic? w Baciutach (k. XVIII w.). W pierwszych dziesi?cioleciach XIX powsta?y cerkwie w Bo?kach (1820), Mielniku (1821-1823) i Siderce (1825). Cz??? z nich przebudowano w drugiej po?owie XIX w.. Obiekty murowane wznoszone by?y zarówno na planie pod?u?nym, jak i centralnym. Cerkwie murowane swoj? architektur? niewiele odbiega?y od architektury ko?cio?ów katolickich. Cerkiew w Bo?kach za?o?ona zosta?a na planie prostok?ta z pó?kolist? absyd? od wschodu. Dwa rz?dy s?upów dziel? wn?trze na trzy nawy. Architektura cerkwi skromna, o fasadzie dwuwie?owej, raczej przypomina?a ma?y klasycystyczny ko?ció?ek ni? kojarzy?a si? z cerkwi?. Wi?kszo?? swego pierwotnego charakteru cerkiew utraci?a podczas przebudowy w latach 70-tych XIX w. Równie? cerkiew w Drohiczynie i Siderce wykazuj? daleko posuni?ty proces latynizacji. Na centralnym planie czteroli?cia za?o?ona jest cerkiew w Siemianówce. Plan ma odbicie w bryle, która sk?ada si? z wzajemnie przenikaj?cego si? prostopad?o?cianu i czterech walców. Ca?o?? nakryta jest dachem, który jest kontynuacj? bry?y i sk?ada si? z ostros?upa na planie kwadratu i czterech sto?ków wychodz?cych z cylindrów. Dach wie?czy cebulasta kopu?ka. Architektura cerkwi prawos?awnych. Pierwsz? cerkwi? wzniesion? po zniesieniu Unii w 1839 r. by?a klasycystyczna ?wi?tynia w Bia?ymstoku (1843-1846). Nieco pó?niej powsta?a ?wi?tynia w Zab?udowiu (1855, dobudowa dzwonnicy 1883-1884). Sobór ?w. Miko?aja w Bia?ymstoku stanowi doskona?y przyk?ad neoklasycznej architektury prawos?awnej. ?wi?tynia za?o?ona zosta?a na planie krzy?a, co znalaz?o swoje odbicie w bryle. Kubiczna cz??? na skrzy?owaniu nawy zosta?a podniesiona w stosunku do pozosta?ych cz??ci. Na niej znajduje si? wysoki tambur, przepruty pó?koli?cie zamkni?tymi otworami okiennymi, d?wigaj?cy eliptyczn? kopu?? zwie?czon? krzy?em. Drugi akcent w bryle tworzy dzwonnica z przedsionkiem w parterze. Zwie?czona jest w drugiej kondygnacji niskim tamburem nakrytym he?mem kopu?owym i zwie?czonym smuk?? iglic?. Elewacje s? skomponowane na kszta?t doryckich frontonów. Wszystkie elementy tworz? harmonijn? i wywa?on? ca?o??. Niewiele pó?niej zosta?y zbudowane cerkwie w Sokó?ce (1850-1853) i Wasilkowie (1853). Obie w uk?adzie pi?ciokopu?owym. Do obu obiektów dzwonnice dobudowane zosta?y pó?niej: w Sokó?ce w latach 1867-1869, Wasilkowie w 1875 r. Interesuj?cy jest rzut cerkwi w Sokó?ce, w którym po??czono plan kwadratu z czterema pó?kolami dostawionymi do boków kwadratu, tworz?cymi razem form? planu krzy?a greckiego. W centralnym miejscu bry?y umieszczona jest kopu?a na dosy? okaza?ym tamburze, a cztery pozosta?e mniejsze kopu?y znajduj? si? w naro?nikach prostopad?o?cianu bry?y (wychodz?cego z planu kwadratu). ?wi?tynie murowane, o architekturze cerkwi rosyjskich wznoszono g?ównie w miastach. Natomiast na terenach wiejskich nadal podstawowym budulcem by?o drewno. W?ród budowanych cerkwi wiele nosi?o jeszcze cechy architektury unickiej. Przyk?adem tradycji dawnego budowania jest wznoszenie cerkwi na planie wyd?u?onego o?mioboku. Do tego typy cerkwi nale?? obiekty w Rogawce (1854), Czarnej Wielkiej (1869), a tak?e Parcewie (1873). Dwa pierwsze nakryte s? dachami kalenicowymi o?miopo?aciowymi. W Rogawce na zachodnim skraju kalenicy znajduje si? ma?a wie?yczka. Obok cerkwi w Rogawce i Czarnej Wielkiej usytuowane s? wolnostoj?ce dzwonnice. Natomiast cerkiew w Parcewie nakryta jest wysokim dachem namiotowym zwie?czonym cebulast? kopu?? wspart? na o?miobocznym b?bnie. Od strony zachodniej dostawiona jest niewysoka, dwukondygnacyjna dzwonnica. Centralno?? jej bry?y jest ju? raczej cech? zbli?aj?ca obiekt do cerkwi rosyjskich, jednak plan wyd?u?onego o?mioboku i sposób wyko?czenia elewacji nawi?zuje do architektury unickiej. Do cerkwi, których plan i bry?a oparte s? o wzorce cerkwi unickich nale?? ?wi?tynie cmentarne w Nowym Berezowie (1840), Pasynkach (1852), i Orli (1870). Wszystkie obiekty nawi?zuj? do ?wi?ty? na planie sze?cioboku (prostok?ta zamkni?tego trójbocznie). Od zachodu do korpusu g?ównego maj? dostawione przedsionki, a w Orli dzwonnic?. O ile schemat planu jest w zasadzie taki sam, to ró?nice w bryle s? znacznie wi?ksze. Korpus cerkwi w Pasynkach nakryty jest dachem kalenicowym zamkni?tym od wschodu trzema po?aciami, a od zachodu jedn? strom? po?aci?. W ?rodku kalenicy umieszczona by?a sygnaturka barokowa (obecnie cebulasta kopu?a). W cerkwi w nowym Berezowie nad przedsionkiem umieszczona jest ma?a wie?yczka, a w Orli dzwonnica o bogatej bryle poprzez uk?ad po?aci kompozycyjnie jest integralnie zwi?zana z bry?? korpusu. Do obiektów nawi?zuj?cych swoj? architektur? do ?wi?ty? unickich nale?y zaliczy? równie? cerkiew cmentarn? w Odrynkach (II po?. XIX w.). W 1856 r. wzniesiono, nieistniej?c? ju? (sp?on??a w 1985), cerkiew w Jacznie. Za?o?ona zosta?a na planie krzy?a z wyniesion? wy?ej prostopad?o?cienn? cz??ci? na przeci?ciu naw, której zwie?czenie tworzy?a stosunkowo niedu?a cebulasta kopu?a osadzona na o?miobocznym b?bnie. Od zachodu nad przedsionkiem znajdowa?a si? dzwonnica, równie? o prostopad?o?ciennych formach, z osadzon? na jej szczycie analogiczn? kopu?? jak nad naw?. Cerkiew prezentowa?a ju? odmienne, nowe formy oparte o wzorce architektury rosyjskiej. Po upadku Powstania Styczniowego znacznie wzros?a liczba nowo wznoszonych cerkwi na terenach Rzeczypospolitej b?d?cych pod zaborami. Równie? na Bia?ostocczy?nie nast?pi?a intensyfikacja budownictwa cerkiewnego. W tym czasie upowszechni? si? schemat cerkwi, której plan sk?ada? si? z kwadratowej cz??ci nawowej. Do niej od strony wschodniej dostawiona by?a, przewa?nie w??sza cz??? prezbiterialna. Natomiast od strony zachodniej znajdowa?a si? dzwonnica z przedsionkiem w parterze. Pomi?dzy dzwonnic? a przedsionkiem znajdowa? si? ??cznik. Rozbicie planu na poszczególne elementy mia?o swoje odbicie w bryle. Jej najznaczniejszymi cz??ciami by?y dzwonnica i korpus nawowy. Prostopad?o?cienny korpus nawowy nakryty by?a dachem namiotowym, który wie?czy?a jedna kopu?a usytuowana centralnie lub uk?ad pi?ciu kopu? (?rodkowa wi?ksza i pozosta?e cztery mniejsze rozmieszczone po przek?tnych dachu). Dzwonnica w dolnych partiach za?o?ona na planie kwadratu w górnych przechodzi?a w plan o?mioboku lub kwadratu ze ?ci?tymi naro?nikami. Nakryta by?a smuk?ym dachem namiotowym zwie?czonym cebulast? kopu?k?. W ramach tej ogólnej kompozycji bry?y w szczegó?owych rozwi?zaniach pojawia?y si? znacz?ce ró?nice, ale wi?kszo?? cerkwi mie?ci w tym schemacie. Powy?sze uwagi dotycz? nie tylko cerkwi murowanych, ale równie? w znacznym stopniu drewnianych. Po 1863 r. w?ród nowo wzniesionych cerkwi ro?nie ilo?? murowanych. Architektura wi?kszo?ci z nich mie?ci w powy?ej opisanym schemacie. Ogólny charakter tych obiektów jest podobny, natomiast w szczegó?owych rozwi?zaniach wyst?puj? ró?nice, czasami bardzo znaczne. Tak jak wcze?niej wspomniano, dachy korpusów nawowych by?y zwie?czone jedn? kopu?? lub uk?adem pi?ciu kopu?. Do cerkwi o jednej kopule nad naw? nale?? ?wi?tynie w Krynkach (1864-1868), Narojkach (1865-1866, nie posiada dzwonnicy dostawionej do bry?y), Siemiatyczach (1865-1866), nieistniej?ca cerkiew w Sura?u (1867), w Dubinach (1867-1872), Topilcu (1872) i ?erczycach (1872). Natomiast uk?ady pi?ciokopu?owe posiada?y cerkwie w Rybo?ach (1873-1879), Nowym Berezowie (1873-1876), Fastach (1875), Kleszczelach (1877), Choroszczy (1881-1883), a tak?e w Czarnej Cerkiewnej (1900-1901). Cech? wspóln? wi?kszo?ci cerkwi jest fakt zastosowania kopu?ek sygnaturkowych, a wi?c bez konsekwencji dla wn?trz. Wyra?nie wydzielona w bryle cz??? prezbiterialna wyst?powa?a w ró?nych formach. Prezbiterium zamykano od wschodu trójbocznie (Krynki, Dubiny, ?erczyce, Kleszczele, Andryjanki), pó?okr?g?o (Topilec, Rybo?y, Nowe Berezowo, Fasty, Choroszcz), a tak?e rozwi?zywano rzut w formie prostok?ta (Narojki, Czarna Cerkiewna). Po jednej lub obu stronach pojawi?y si? pomieszczenia pastoforialne: prothesis i diakonikon. ??cznik pomi?dzy korpusem nawowym a dzwonnic? zawsze by? ni?szy. W rzucie generalnie by? w??szy, chocia? zdarza?o si?, ?e by? tej samej lub prawie tej samej szeroko?ci jak korpus nawowy (Krynki). Odmienn? architektur? od wcze?niej opisanych przyk?adów cerkwi murowanych maj? ?wi?tynie garnizonowe w Bia?ymstoku. Podstawowym ich wyró?nikiem by? uk?ad pod?u?ny, na planie prostok?ta. Dzi?ki temu doskonale realizowa?y funkcj? ?wi?tyni wojskowej, umo?liwiaj?c uczestnictwo w liturgii oddzia?om wojska ustawionym w szyku. Konsekwencj? przyj?tego uk?adu jest bry?a cerkwi: pod?u?na, horyzontalna z akcentami w postaci wie?y-dzwonnicy nad przedsionkiem oraz wydatn? kopu?? ustawion? na b?bnie nad cz??ci? o?tarzow?. Czasami bry?a cerkwi wzbogacona by?a mniejszymi kopu?ami, zarówno w partii wej?ciowej, jak i o?tarzowej. Po adaptacji na ko?cio?y katolickie bry?y cerkwi garnizonowych w Bia?ymstoku uleg?y przekszta?ceniu, jednak obie pierwotnie mie?ci?y si? w wy?ej opisanym schemacie. Cerkiew garnizonowa przy ul. Traugutta za?o?ona jest na planie prostok?ta w uk?adzie salowym. Naw? poprzedza przedsionek z dwoma pomieszczeniami pomocniczymi po jego obu stronach. Od wschodu w??sza cz??? z wieloboczn? absyd?. Po obu stronach cz??ci o?tarzowej usytuowane s? pomieszczenia prothesis i diakonikon. Nad narteksem znajdowa?a si? dzwonnica z prze?roczami zamkni?tymi pó?koli?cie, nakryta smuk?ym dachem namiotowym i zwie?czona cebulast? kopu??. Natomiast nad cz??ci? o?tarzow? usytuowana by?a du?a kopu?a ze zwie?czeniem w postaci niewielkiej cebulastej kopu?y osadzonej na smuk?ym, wielobocznym b?bnie. Do ?wi?ty? prawos?awnych o uk?adzie pod?u?nym nale?y równie? cerkiew w Ró?anymstoku (1904-1908) oraz w Bia?ymstoku-Starosielcach (1898-1901). Ta pierwsza o uk?adzie trójnawowej bazyliki mia?a zamkni?cie cz??ci wschodnie w postaci trzech, pó?kolistych absyd. Jej cech? charakterystyczn? by? brak wydatnych kopu?, jako silnych akcentów w bryle. Nad wej?ciem pierwotnie znajdowa?a si? ma?a cebulasta kopu?ka sygnaturkowa na niewielkiej wie?yczce. Cz??? prawos?awnych cerkwi drewnianych wykazuje du?e podobie?stwo w bryle do cerkwi murowanych. Przede wszystkim ich kompozycja oparta jest na dwóch akcentach w postaci wie?y dzwonnicy i korpusu nawowego zwie?czonego jedn? kopu?? lub uk?adem pi?ciu kopu?. Od strony wschodniej dostawiona jest mniejsza bry?a prezbiterium, natomiast pomi?dzy dzwonnic? a korpusem nawowym znajduje si? ni?szy ??cznik. Cerkwie oparte o powy?szy schemat wykazuj? jednak w stosunku do cerkwi murowanych wi?ksze zró?nicowanie form, przede wszystkim w cz??ci korpusu nawowego. Cerkiew w Milejczycach pochodzi z lat 1899-1900. Prostopad?o?cienna bry?a korpusu nawowego nakryta jest dachem namiotowym, którego zwie?czenie stanowi wieloboczna wie?yczka nakryta smuk?ym dachem namiotowym z osadzon? na szczycie cebulast? kopu?k?. Do korpusu nawowego od wschodu przylega ni?sza bry?a prezbiterium. Nakryta jest dachem kalenicowym trójpo?aciowym. Tej samej wysoko?ci i szeroko?ci jak prezbiterium od zachodu przylega do centralnego korpusu kubatura, w której zachodniej cz??ci mie?ci si? ??cznik i przedsionek. Na nim usytuowana jest dzwonnica, której formy architektoniczne powtarzaj? w ogólnym zarysie kszta?t wie?yczki nad korpusem, ale o smuklejszych proporcjach. Do grupy cerkwi o zbli?onej bryle do obiektów murowanych nale?? równie? cerkwie parafialne wzniesione na pocz?tku XX w. w: Micha?owie (1906-1910), Juszkowym Grodzie (1912), Puch?ach (1913-budowa doko?czona po I wojnie ?wiatowej). Charakterystycznym dla tych cerkwi jest wydatna, dosy? wysoka bry?a korpusu nawowego z wyra?nym podzia?em w kompozycji elewacji na dwie kondygnacje (gzymsy, dwa poziomy okien). Korpus cerkwi w Juszkowym Grodzie zwie?czony jest jedn? kopu?? wspart? na o?miobocznym b?bnie. Pozosta?e dwie cerkwie zwie?czone s? uk?adem pi?ciu kopu?. Du?o cech wspólnych z powy?szymi trzema cerkwiami wykazuje cerkiew w Tokarach (1912). W tym przypadku elewacje korpusu nawowego nie maj? podzia?u na dwie kondygnacje. Ponadto proporcje, rozbicie bry?y na mniejsze elementy i u?yty detal powoduj?, ?e jej architektura jest znacznie ?l?ejsza? od nieco przysadzistych w proporcjach (g?ównie korpus nawowy) cerkwi w Micha?owie, Juszkowym Grodzie i Puch?ach. Odmienn? architektur? od poprzednio omówionych ?wi?ty? reprezentuj? cerkwie w Narwi (1882-1885), Pasynkach (1892), ?osince (1882-1886), a tak?e w Nowej Woli (1906-1908). Wszystkie wymienione obiekty za?o?one s? na planie krzy?a ?aci?skiego. Prezbiteria zamkni?te s? trójbocznie. Po obu stronach prezbiterium znajduj? si? dwa prostok?tne pomieszczenia: prothesis i diakonikon. Na skrzy?owaniu naw wyrasta wie?a na planie o?mioboku (szeroko?ci nawy) nakryta dachem namiotowym. Na nim osadzony jest o?mioboczny b?ben z cebulast? kopu??. Elewacje wie?y zwie?czone s? trójk?tnie. W?a?nie wydatna wie?a na skrzy?owaniu naw korpusu stanowi najbardziej charakterystyczny element architektury tych cerkwi. W ró?ny sposób natomiast s? rozwi?zane dachy oraz sposób wkomponowania dzwonnicy w bry?? cerkwi. Cerkwie w Narwi i Pasynkach nakryte s? dachem dwuspadowym. Po?acie dachu dwuspadowego o kalenicy wschód-zachód sp?ywaj? na boczne nawy. Od wschodu dach jest zamkni?ty trzema po?aciami, a od zachodu jedn? po?aci?. Nad przedsionkiem umieszczona jest dwukondygnacyjna dzwonnica, wyrastaj?ca z po?aci dachowych. Dolna partii dzwonnicy za?o?ona jest na planie kwadratu, powy?ej o?mioboku nakrytego smuk?ym dachem namiotowym zwie?czonym cebulast? kopu?k?. Cerkiew w ?osince ró?ni si? od cerkwi w Narwi i Pasynkach. Bry?a cerkwi na planie krzy?a nakryta jest dachami dwuspadowymi o krzy?uj?cych si? kalenicach, w konsekwencji elewacje boczne zwie?czone s? trójk?tnie. Natomiast cerkiew w Nowej Woli ma wyra?nie wyodr?bnion? dzwonnic? jako osobny element bry?y. Pewne podobie?stwo do omówionych cerkwi poprzez o?mioboczn? wie?? na skrzy?owaniu naw wykazuje cerkiew w Telatyczach (1903). Cerkiew w Kuraszewie (1869) i Starym Korninie (1893) za?o?one zosta?y planie krzy?a. Centralna cz??? nawy ma plan o?mioboku, a precyzyjniej kwadratu ze ?ci?tymi naro?nikami. Na tym planie za?o?ony jest g?ówny korpus ?wi?tyni, wy?szy od pozosta?ych cz??ci za?o?onych na ramionach krzy?a. O?mioboczna bry?a centralnej cz??ci nakryta jest dachem namiotowym zwie?czonym ma?? kopu??. Pozosta?e cz??ci wychodz?ce z centralnej bry?y nakryte s? dachami dwuspadowymi o kalenicach usytuowanych na osiach wschód-zachód i pó?noc-po?udnie. Pierwotna bry?a cerkwi w Kuraszewie zosta?a zdeformowana poprzez dobudow? w 1942 r. dzwonnicy i przed?u?enie cz??ci o?tarzowej. Cerkiew w Podbielu (1876, dobudowa dzwonnicy 1912-1914) wyró?nia przede wszystkim wspaniale rozbudowan? cz??ci? podkopu?ow?. Nad naw? osadzona jest niska o?mioboczna wie?a o elewacjach zwie?czonych form? gzymsu w postaci ci?gu szesnastu trójk?tów. Wie?? nakrywa dwukondygnacyjny dach namiotowy. Na jej szczycie znajduje si? dwukondygnacyjny b?ben zwie?czony cebulast? kopu??. Znacznie skromniejsza jest dzwonnica, dostawiona od zachodu do korpusu. Warto równie? zwróci? uwag? na cerkiew cmentarn? w Rybo?ach (1873-1874). Za?o?ona jest na planie krzy?a z nieco d?u?szymi ramionami wschodnim i zachodnim. Odbiciem rzutu jest bry?a. Dosy? wysokie ramiona krzy?a nakryte s? dwoma dachami dwuspadowymi o krzy?uj?cych si? kalenicach. Na skrzy?owaniu ramion krzy?a osadzono o?mioboczny b?ben zwie?czony cebulast? kopu??. Dynamiki architekturze cerkwi dodaj? smuk?e otwory okienne zamkni?te pó?koli?cie. Omawiaj?c architektur? cerkiewn? Bia?ostocczyzny nie mo?na pomin?? kaplic, bez których jej obraz by?by niepe?ny. W?ród nich cz??? stanowi? tzw. ?krynoczki?, czyli kapliczki za?o?one nad ?róde?kami. Tak jak wcze?nie wspomniano, wi?kszo?? z nich to obiekty drewniane. Prawie wszystkie za?o?one s? na uk?adach centralnych: o?mioboku, sze?cioboku lub kwadratu. Nakryte s? dachami namiotowymi o zwie?czeniu w postaci ma?ej kopu?ki albo samego krzy?a. Jako przyk?ad ?krynoczki? mo?e pos?u?y? drewniana kaplica w Folwarkach Tylwickich (k. XIX), za?o?ona na planie o?mioboku i nakryta dachem namiotowym zwie?czonym malutk? cebulast? kopu?k?. Wewn?trz znajduje si? studnia. Równie? na planie o?mioboku wzniesiona jest kaplica w pobli?u wsi Nowe Berezowo w uroczysku ?Chytra? (1888). Jest jednak bardziej smuk?a w proporcjach od kaplicy w Folwarkach Tylwickich, a cebulasta kopu?a jest znaczniejszych wymiarów. O?mioboczna w rzucie jest, nieco wi?ksza od wcze?niej wspomnianych, kaplica w Koj?ach (1909). Na planie sze?ciok?ta za?o?ona jest kaplica studnia w Rybo?ach (1894). Natomiast na rzucie kwadratu wzniesiona jest kaplica w Bia?owie?y (XIX/XX). Czterospadowy dach wie?czy cebulasta kopu?a. Naro?niki podkre?lone s? ozdobnymi pilastrami. Na planie kwadratu s? równie? wzniesione kapliczki w Trze?ciance (XIX), Czy?ykach (1888) i kaplica cmentarna w Jacznie (3 ?w. XIX). Podobne rzuty maj? kaplice murowane. Na planie o?mioboku wzniesiona by?a kaplica w Wojszkach (1865, ) oraz nieistniej?ca kaplica w Siemiatyczach (1865). Obie by?e nakryte dachami namiotowymi zwie?czonymi cebulastymi kopu?ami. Kaplica w Bielsku Podlaskim (1865) za?o?ona by?a na rzucie kwadratu, a kaplica w Mielniku (1865) na planie prostok?ta zamkni?tego pó?koli?cie od wschodu. Dwa ostatnie obiekty równie? nie istniej?. Na terenie Bia?ostocczyzny wzniesiono na prze?omie XIX i XX w. kilka kaplic grobowych. Powsta?y one w Podbielu (k. XIX), Pawlinowie (1904), Bielsku Podlaskim (1894), Dubinach (1898) i Drohiczynie (1894). Wszystkie one prezentuj? uk?ad centralny na planie kwadratu. W kaplicy w Pawlinowie i Dubinach w górnej partii plan kwadratu przechodzi w plan o?mioboku. Ich bry?y nakryte s? dachami namiotowymi zwie?czonymi cebulastymi kopu?ami. W?ród kaplic, do czasu powa?nego uszkodzenia przez ?o?nierzy sowieckich w latach 1940-1941, najbogatsz? bry?? prezentowa?a kaplica w Podbielu. Oprócz centralnej kopu?y wie?cz?cej dach, w czterech naro?nikach umiejscowione by?y kopu?ki. Elewacje kaplic w Podbielu, Pawlinowie, Dubinach i Drohiczynie zosta?y wykonane w czerwonej cegle. Ten krótki przegl?d architektury cerkiewnej na Bia?ostocczy?nie pokazuje du?? ró?norodno?? form. Poczynaj?c od dawnych cerkwi unickich, cz?sto o prostej bryle i ubogiej w detal do cerkwi prawos?awnych o bardziej skomplikowanej uk?adach przestrzennych i o architekturze nasyconej w detal. Abstrahuj?c od oceny pojedynczo ka?dego obiektu, wszystkie razem tworz? one bogat? ca?o??, a przez to stanowi? du?? warto??, szczególnie w krajobrazie po?udniowo-wschodniej cz??ci obecnego województwa podlaskiego, jak i Polski. Na zako?czenie warto przytoczy? s?owa M. Korneckiego, chocia? dotyczy?y one architektury drewnianej, ale bez w?tpienia mo?na je rozci?gn?? równie? na obiekty murowane: ?Dzi? na budowle te patrzymy z wielk? ciekawo?ci?, widz?c w nich ró?norodne warto?ci, wzbogacaj?ce panoram? kulturow? kraju?.
Aleksander Owerczuk
|
|
|
