 ?Krajowcy" - patrioci Litwy ?rodkowej
Nazwa Litwa ?rodkowa mo?e myli?, jako ?e chodzi o Wile?szczyzn? - krain? po?o?on? we wschodniej cz??ci Republiki Litewskiej. Wile?szczyzna jest wszak?e ?rodkiem Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego, do tradycji którego odwo?ywali si? patrioci ?rodkowej Litwy. Jeden z nich, noblista Czes?aw Mi?osz, tak opisywa? sw? ma?? ojczyzn?: Le?y ono [Wilno] w kraju lasów, jezior i strumieni, ukryte w wielkiej kotlinie. (...) Wie?e jego kilkudziesi?ciu katolickich ko?cio?ów, budowanych przez w?oskich architektów w barokowym stylu, kontrastuj? swoj? biel? i z?otem z czerni? sosen. (...) Dooko?a rozpo?ciera?a si? zapad?a prowincja Europy, a mieszka?cy tej prowincji mówi?cy po polsku, litewsku i bia?orusku, albo mieszanin? tych j?zyków, przechowali wiele obyczajów i przyzwyczaje? nigdzie indziej nie znanych (...) W?oska architektura i Bliski Wschód miesza?y si? w Wilnie. (...) By? to jeden z najpowa?niejszych o?rodków literatury i studiów ?ydowskich w Europie.
Nic dziwnego, ?e owa regionalna specyfika zrodzi?a poczucie odr?bno?ci, wyra?aj?ce si? w postulacie samostanowienia. Ide? tzw. krajowo?ci, w 1939 roku, jeden z jej teoretyków, Ludwik Chomi?ski, wyja?nia? nast?puj?co: Kraj nasz to ziemie by?ego Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego; to tradycje ludów, które niegdy? w Wilnie mia?y swoj? stolic?, to amalgamat krwi litewskiej, polskiej, bia?oruskiej, przemieszany z ?ydami, Tatarami, Karaimami, Starowiercami. Wierzymy, ?e z tego cudownego Wilna utworzymy pomost zgody dla wszystkich krajowych narodów: Polaków, Litwinów, Bia?orusinów, ?ydów?
My?l o restauracji Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego (WKL) w granicach przedrozbiorowych pojawi?a si? w ?rodowisku konserwatywnego ziemia?stwa tego regionu jeszcze przed panowaniem rosyjskim. Ju? w latach 1905-1906 adwokat Tadeusz Wróblewski propagowa? ide? ?krajowo??" na ?amach »Gazety Wile?skiej". W 1907 roku powstaje Stronnictwo Krajowe Litwy i Bia?ej Rusi, którego program wysuwa has?o równouprawnienia wszystkich narodowo?ci ?wewn?trz kraju i dla jego dobra". ?Krajowcy" byli tolerancyjni wobec ruchów narodowych Litwy i Bia?orusi (ich program g?osi? m.in.: Uznajemy szczerze i w zupe?no?ci znaczenie i ujawnion? ?ywotno?? narodu litewskiego i jego prawo do pe?nego, w?asnego kulturalnego rozwoji?, ale niech?tnie ustosunkowywali si? do polskiego nacjonalizmu w stylu Dmowskiego.
Ich przywódca, Roman Skirmunt (w?a?ciciel Porzecza na Polesiu), powo?uj?c si? na ideologa brytyjskiego imperializmu J. Chamberlaina, zwolenników Polski ?czystej etnicznie" nazywa? ?pomniejszycielami ojczyzny".
W czasie pierwszej wojny ?wiatowej polscy ?krajowcy" okazali si? zbyt * s?abi, by przeforsowa? swoje koncepcje. Cho? za utrzymaniem pa?stwowej niepodzielno?ci Litwy opowiadali si? zarówno konserwaty?ci (Hipolit Korwin-Milewski, Pawe? Ko?cz?), jak i demokraci (Witold Abramowicz, Micha? Rómer), nie uda?o im si? doprowadzi? do wspó?dzia?ania z Litwinami w odbudowie pa?stwa litewskiego (wspó?dzia?ania, dodajmy, sugerowanego przez Komisj? Litewsk? warszawskiej Tymczasowej Rady Stanu!).
Projekt wskrzeszenia WKL zdobywa tymczasem popularno?? w?ród bia?oruskich dzia?aczy narodowych; w lutym 1916 roku w Wilnie zacz??a si? ukazywa? propaguj?ca t? ide? bia?oruska gazeta ?Homan"; g?osz? j? te? odezwy tzw. Konfederacji WKL z 1915 i 1916 roku, memoria?y dzia?aczy bia?oruskich z 1917 roku, uchwa?y wile?skiej konferencji ugrupowa? bia?oruskich z 1918 roku. W czasie rewolucji rosyjskiej niepodleg?o?? WKL wydaje si? bliska urzeczywistnienia, gdy w kwietniu 1917 roku powstaje w Mi?sku Bia?oruski Komitet Narodowy, na którego czele staje w?a?nie Skimunt. Rozbity przez bolszewików, odradza si? w lutym 1918 roku jako Bia?oruski Komisariat Narodowy i 25 marca og?asza niepodleg?o?? tzw. Bia?oruskiej Republiki Ludowej. Niestety Niemcy stawiaj? wówczas zdecydowanie na litewskie pa?stwo narodowe.
Co ciekawe jednak, ide? jedno?ci WKL akceptowali wówczas nawet bolszewicy! Komuni?ci litewscy ju? w 1918 roku nazwali sw? parti? Komunistyczn? Parti? Litwy i Bia?orusi, a w lutym 1919 roku, na wniosek Stanis?awa Pestkowskiego z ziem guberni mi?skiej, grodzie?skiej i kowie?skiej, utworzona zostaje Litewsko-Bia?oruska Republika Rad. Jej kadry tworz? g?ównie komuni?ci... polscy. Historyk polskiego ruchu komunistycznego, Walentyna Najdus, napisa?a: Sk?ad narodowo?ciowy rz?du litewsko--bia?oruskiego spowodowa?, ?e potraktowano go w Polsce jako polski rz?d emigracyjny*. Tak zwany Lit-Bia? rozwi?zano we wrze?niu 1920 roku.
Nadal jednak idea restauracji wieloetnicznego WKL ?ywa jest po stronie polskiej, zw?aszcza po?ród pi?sudczyków. Pi?sudski, wkraczaj?c na Bia?oru?, wyda? odezw? ?Do mieszka?ców by?ego Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego", kownianin Marian ? wiechowski opracowa? w 1919 roku projekt Wielkiej Litwy, sk?adaj?cej si? z trzech kantonów: litewskiego w Kownie, polskiego w Wilnie i bia?oruskiego w Mi?sku. O tych federalistycznych pomys?ach nie chce jednak s?ysze? tzw. Taryba - zdominowany przez nacjonalistów rz?d Republiki Litewskiej.
Zgodnie z porozumieniem o linii demarkacyjnej, Wilno pozostaje pod w?adz? litewsk?. Pi?sudski nie chc?c si? z tym pogodzi?, organizuje ?bunt" Dywizji Litewsko-Bia?oruskiej z?o?onej z mieszka?ców Kowie?szczyzny i Wile?szczyzny, która pod wodz? gen. Lucjana ?eligowskiego, 9 pa?dziernika 1920 roku, rusza na Wilno i rych?o je zajmuje. Litwa ?rodkowa (ju? w nazwie pobrzmiewa echo projektu ?wie?owskiego!) staje si? odr?bnym organizmem politycznym, na czele Tymczasowej Komisji Rz?dz?cej staje W. Abramowicz - marzenia ?krajowców" o autonomii Wile?szczyzny wydaj? si? by? ziszczone!
Dla Pi?sudskiego Litwa ?rodkowa mia?a by? zal??kiem szerszej federacji polsko-litewskiej, ku czemu sk?ania?a si? te? Liga Narodów. Inspirowany przez ks. Eustachego Sapieh? belgijski minister Hymans opracowuje plan, zak?adaj?cy istnienie dwóch sejmów kantonalnych (w Wilnie i w Kownie) oraz wspólnego Sejmu obu kantonów. Litwa odrzuca jednak popierany przez Lig? Narodów ?plan Hymansa".
Przeciwko federalistycznym planom Pi?sudskiego oponuje te? polska nacjonalistyczna prawica, domagaj?ca si? bezwarunkowej inkorporacji Wile?-szczyzny. Pi?sudski mia? pono? zagrozi? nawet, ?e wyjedzie z Warszawy i stanie na czele Litwy ?rodkowej, ale w ko?cu ust?puje. ?eligowski przekazuje pe?ni? w?adzy w r?ce konserwatysty Aleksandra Meysztowicza, który przeprowadza w styczniu 1922 roku wybory do Sejmu Wile?skiego, zdecydowanie wygrane przez endeków (ich Centralny Komitet Narodowy uzyskuje 40 mandatów, podczas gdy ?Wyzwolenie" 11, demokraci 9 a PS 7). 20 lutego Sejm Wile?ski przyjmuje uchwa?? o przy??czeniu Litwy ?rodkowej do Polski. Rz?d polski chce ze wzgl?dów mi?dzynarodowych nadania Wile?szczy?nie autonomii (projekt statutu ziemi wile?skiej zak?ada? m.in. istnienie Sejmu Wile?skiego jako w?adzy ustawodawczej i Prezesa Ziemi Wile?skiej jako organu wykonawczego), ale sprzeciwiaj? si? temu sami cz?onkowie delegacji wile?skiej. 28 marca 1922 roku Sejm Wile?ski rozwi?zuje si?, a w kwietniu w?adz? nad Litw? ?rodkow? obejmuje Rzeczpospolita Polska. Krótkotrwa?y epizod autonomii Wile?szczyzny zako?czy? si? fiaskiem wobec zgodnej wrogo?ci polskich endeków i litewskich tautininkai.
Sama idea ?krajowo?ci" ?y?a jednak nadal. Podj??y j? ?rodowiska radykalno-demokratyczne, nieraz zwi?zane z masoneri?. Przywódc? wile?skich ?krajowców" sta? si? Ludwik Abramowicz, wydaj?cy w latach 1921-1938 ?Przegl?d Wile?ski". .Ich has?em by?a autonomia Wile?szczyzny w obr?bie Litwy, bez wzgl?du na to, czy Litwa wesz?aby w uni? z Polsk?. Na tym tle dochodzi do roz?amu: ju? w 1920 roku wyodr?bnia si? grupa ?federalistów", którzy widzieliby Wilno w Litwie tylko pod warunkiem jej zwi?zku z Polsk?. Na czele ?federalistów" sta? Ludwik Chomi?ski - ziemianin, ale radyka? spo?eczny, pose? PSL ?Wyzwolenie".
Do idei ?krajowo?ci" nawi?za?a te? ?Gazeta Codzienna", wydawana od listopada 1939 roku do czerwca 1940 roku przez litewskie w?adze Wilna. Jej redaktorem by? znany a kontrowersyjny pisarz Józef Mackiewicz, o którym Kazimierz Zamorski powiedzia?: By? krajowcem. Mianem tym obejmowano nieliczn? zreszt? grup? osób nie ukrywaj?cych swej polsko?ci, ale jednocze?nie manifestuj?cych sw? odr?bno?? przez przynale?no?? do by?ego Wielkiego Ksi?stwa Litewskiego. ??czy?o ich umi?owanie tej wielonarodowej ziemi, w której mogliby zgodnie wspó??y? Litwini, Polacy, Bia?orusini, ?ydzi, Tatarzy, Karaimi i Rosjanie. Zaj?cie Wilna przez Litwinów w 1939 roku zdawa?o si? zbli?a? krajowców do ich celu*. Niestety, na idei ?krajowo?ci" cieniem po?o?y?o si? redagowanie przez Mackiewicza w pó?niejszym czasie hitlerowskiej gazety ?Goniec Codzienny".
Wojenne i powojenne czystki etniczne, jak równie? sowietyzacja Wile?szczyzny sprawi?y, ?e idea ?krajowo?ci" wydawa?a si? odej?? bezpowrotnie w zapomnienie. Ale po upadku komunizmu odrodzi?a si? i zosta?a podj?ta przez bardzo ró?ne ?rodowiska! Z jednej strony periodyk ?Zachodnia Litva: Gazeta ruznogavendnych Litvinov" g?osi teori? o istnieniu na Wile?szczy?nie odr?bnej narodowo?ci Wiczów - spolonizowanych Litwinów. Z drugiej strony polska mniejszo?? na Litwie domaga si? utworzenia Polskiego Kraju Autonomicznego z rejonów wile?skiego i so?ecznickiego, za? Polska Partia Praw Cz?owieka (dzia?aj?ca od 1990 roku pod kierownictwem prof. Jana Ciechanowicza) proponowa?a nawet powo?anie Republiki Wschodniopolskiej z ziem wchodz?cych przed wojn? w sk?ad II Rzeczypospolitej. Niestety jest to raczej instrumentalne wykorzystywanie idei ?krajowo?ci" przez wrogie sobie nacjonalizmy, ni?eli po?miertne zwyci?stwo Wielkiego Ksi?stwa.
JAROS?AW TOMASIEWICZ
Tekst pochodzi z ?Krasnogrudy?,nr 12
wydawca: Fundacja Pogranicze
|
